Aan de Raad

Voor u ligt de begroting 2016 en de meerjarenbegroting 2017 – 2019 van de gemeente Hardenberg.
Deze documenten bevatten het financieel kader voor het komende en de volgende jaren.

Wij streven naar een structureel sluitende begroting met daarin voldoende ruimte om de voorzieningen voor onze inwoners op niveau te kunnen houden en het collegeprogramma uit te kunnen voeren. In het voorjaar 2015 presenteerden wij u een financiële meerjarenbegroting, als onderdeel van de 1e bestuursrapportage 2015, waaruit bleek dat de gemeente op de juiste financiële koers ligt.
Voor 2016 hadden wij een klein voordelig resultaat begroot van € 126.000 en overschotten van rond € 2 miljoen in de jaren daarna. Dit perspectief was mede mogelijk door het bezuinigingspakket waartoe de raad in 2013 heeft besloten. De uitkomsten, zoals hiervoor geschetst, hebben in het voorjaar 2015 tot de vraag geleid of bepaalde nog door te voeren bezuinigingsvoorstellen wellicht kunnen worden gematigd.

Recente ontwikkelingen zorgen er voor dat het financieel perspectief voor Hardenberg is gewijzigd. Concreet gaat het dan vooral om invloeden van buitenaf, zoals de gevolgen van een wijziging van de begrotingsvoorschriften (BBV), waardoor minder rentelasten kunnen worden doorberekend in de grondexploitatie. Het effect hiervan wordt gedempt door de lage rentestand en ons besluit om in 2016 te bezuinigen op het bedrag dat aanvankelijk voor compensatie prijsstijgingen was uitgetrokken. Verder is een investeringsprogramma voorgelegd, waarmee ook een forse claim op de middelen wordt gelegd.

Mede door de wijziging van de begrotingsvoorschriften laat de begroting 2016 een nadelig resultaat zien van € 579.000. Ook voor 2018 en 2019 worden nadelige resultaten verwacht. Daarbij merken wij wel op dat in deze uitkomsten ook de extra uitgaven zijn meegeteld voor diverse eenmalige zaken. Indien de begrotingsuitkomsten voor deze eenmalige zaken wordt gecorrigeerd, dan beschikt Hardenberg over een sluitende begroting voor 2016 met een structureel overschot van € 923.000 en ook voor de jaren daarna worden structurele overschotten begroot.

De gemeente heeft in 2015 nieuwe taken gekregen op het gebied van de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wet Maatschappelijke Ondersteuning. Voor de uitvoering van deze taken ontvangt de gemeente een bijdrage van het rijk. In 2016 wordt deze rijksbijdrage structureel verlaagd. In deze begroting is de korting verwerkt, dat wil zeggen dat dit nadeel binnen de bestaande budgetten kan worden opgevangen. Dit is mogelijk, omdat wij op dit nadeel hebben geanticipeerd bij het opstellen van het beleid en in de begroting stelposten/buffers hebben opgenomen om juist dit soort ingrepen op te kunnen vangen. Evenwel zijn de risico’s en onzekerheden op dit terrein nog steeds groot.

De maatregelen die in het collegeprogramma zijn aangemerkt als urgent en onvermijdelijk hebben een plek gekregen in deze (meerjaren)begroting. Zo is er bijvoorbeeld extra geld uitgetrokken voor onderwijshuisvesting en voor versterking van de informele zorg. Dit laatste is ook van belang om daarmee de decentralisaties in WMO, Jeugdzorg en arbeidsparticipatie vorm te kunnen geven. Verder is geld gereserveerd voor de aanpassing van de stationsomgeving en tevens om het Hardenbergs deel van de tunnel Balkbrug en de opwaardering N34 te betalen.
In het voorjaar 2015 is de sportnota vastgesteld. Daarbij heeft een nadere afweging plaatsgevonden van de investeringen die voor de sport nodig zijn en is een prioritering aangebracht. Deze prioritering is verwerkt in deze (meerjaren)begroting.

De opdracht uit het collegeprogramma om de schuldpositie van de gemeente niet te hoog te laten oplopen is in deze begroting beleidsmatig vertaald. Voor deze planperiode is de zogenaamde netto schuldquote bepaald op 130%. De thans voorliggende begroting voldoet aan deze norm. Voor 2016 hebben wij deze berekend op 127%.Wij vinden dit percentage te hoog en streven naar een verbetering van dit percentage. Wij onderzoeken de mogelijkheden om gemeentelijke eigendommen, waaronder gronden die niet (meer) in exploitatie worden genomen, versneld af te stoten. Deze opbrengsten kunnen dan worden gebruikt om de netto schuld te verlagen. Verder stellen wij voor om meevallers primair ook hiervoor in te zetten.

Met ingang van 2016 wordt in 2 jaar tijd de verhouding tussen de opbrengst OZB eigenaren van gebouwen en die van andere gebouwen aangepast van 261% naar 255%. Op deze manier heeft het college de coalitieafspraak vertaald en geconcretiseerd.

De sluitende meerjarenbegroting is mede mogelijk door het pakket aan bezuinigingsmaatregelen als opgenomen in het programma "Tegen de stroom in". In 2016 wordt € 2.857.000 bezuinigd en in 2017 zal € 1.241.000 worden bezuinigd.

Met de jaarrekening 2014 zijn de meeste bestemmingsreserves opgeheven en zijn de vrijvallende bedragen toegevoegd aan de algemene reserve. Deze algemene reserve is € 18 miljoen groot en daarmee van voldoende omvang om de berekende incidentele begrotingstekorten en de bekende risico's op te kunnen vangen.

In deze begroting is een eerste aanzet gedaan om risico's te kwantificeren en af te zetten tegen de omvang van de algemene reserve. De raad heeft hier bij de behandeling van de jaarstukken 2014 ook op aangedrongen. Wij zijn bezig met een model om de risico’s verder te kunnen kwantificeren en kwalificeren. Daarbij zal worden aangehaakt op de voorzet die door de accountant bij de jaarstukken 2014 is gedaan. Uiterlijk bij de 1e bestuursrapportage 2016 komen wij met de uitwerking hiervan bij uw raad terug.

Door het rijk zijn nieuwe instrumenten aangedragen, die het voor de raad mogelijk moeten maken om tot een goede beoordeling van de gemeentefinanciën te komen. In deze begroting is een aantal kengetallen/indicatoren opgenomen, dat vanaf 2016 verplicht (BBV) in de begroting moet worden opgenomen:

de netto schuldquote (gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen);
de solvabiliteitsratio;
de structurele begrotingsruimte;
de grondexploitatie;
de belastingcapaciteit.

Verbeterplan Planning en Control

In 2014/2015 zijn diverse maatregelen genomen ter uitvoering van het verbeterplan Planning en Control. Doel van deze maatregelen is het bevorderen van de transparantie van de financiële informatie en het bevorderen van een evenwichtig besluitvormingsproces.
In het financiële hoofdstuk in de begroting 2015 is hier uitgebreid op ingegaan.

Voorspelbaarheid van de begroting.

Bij de behandeling van de jaarstukken 2014 zijn door de raad opmerkingen gemaakt bij de voorspelbaarheid van de begroting. Wij hebben hierop gereageerd door aan te geven, dat de begroting ongeveer 1,5 jaar voor het opmaken van de jaarrekening wordt opgesteld.
Door middel van tussentijdse begrotingswijzigingen informeren wij u over de noodzakelijke begrotingsbijstellingen. Daarbij zijn het niet alleen interne factoren die noodzaken tot een bijstelling, maar vooral ook externe omstandigheden. Omstandigheden die wij niet in de hand hebben, zoals de bijstelling van rijksbeleid, de bijstellingen van de algemene uitkering uit het Gemeentefonds en de ontwikkeling van de economie.
Door middel van de rapportage in het voorjaar, de 1e bestuursrapportage, proberen wij u zo goed mogelijk te informeren over de structurele begrotingsbijstellingen en de gevolgen voor het meerjarenperspectief.
Door middel van de rapportage in het najaar, de 2e bestuursrapportage, geven wij een prognose van het te verwachten rekeningresultaat. Omdat ook bij de 2e bestuursrapportage nog diverse aannames moeten worden gedaan, zijn afwijkingen tussen genoemde prognose en het rekeningresultaat onontkoombaar.

Dit laat onverlet dat ook ons college hecht aan een goede reële begroting en een strakke begrotingsdiscipline. Bij de 2e bestuursrapportage 2015 doen wij een aantal aanbevelingen, waardoor prognose en realisering – in de toekomst - meer gaan aansluiten.
Verder wijzen wij hier nog op de extra spelregels die we vorig jaar hebben afgesproken:

tussentijdse bijstelling van de begroting vindt alleen plaats als dit onuitstelbaar of onvermijdelijk is;
verwachte tekorten of overschotten worden gedurende het jaar niet gecompenseerd;
de resultaatbestemming vindt idealiter plaats bij de 2e bestuursrapportage;
investeringen vinden plaats op basis van een meerjarenraming.

Overzicht van baten en lasten.

In deze begroting is conform de begrotingsvoorschriften een financieel overzicht van de baten en lasten opgenomen. In onderstaande overzichten wordt in grote lijnen aangegeven waar de inkomsten van de gemeenten uit bestaan en voor welke programma's deze middelen worden ingezet:

Inzet van middelen

In onderstaande grafiek vindt u een overzicht van de inzet van de middelen over de verschillende programma's.

Ontwikkelingen

Gemeentefonds

Het gemeentefonds vormt met ca 53% van de jaarlijkse baten, de grootste inkomstenbron van de gemeente. Deze algemene uitkering kent een onderverdeling in:

de algemene uitkering,
de decentralisatie- en (overige) integratie-uitkeringen,
de integratie-uitkering Sociaal domein

De ontwikkeling van de algemene uitkering wordt voor een belangrijk deel bepaald door de ontwikkeling van de rijksuitgaven (netto gecorrigeerde rijksuitgaven; NGRU). Volgens de normeringssystematiek (trap op trap af) hebben bepaalde wijzigingen in de rijksuitgaven direct invloed op de omvang van de algemene uitkering. De jaarlijkse toename of afname van het gemeentefonds, voortvloeiend uit de normeringssystematiek, wordt het accres genoemd. Dit accres vertoont jaarlijks grote schommelingen.

De afgelopen jaren is het groot onderhoud van het gemeentefonds uitgevoerd. Met ingang van 2016 worden de uitkomsten van de tweede fase van het groot onderhoud ingevoerd. De adviezen van de VNG en de Raad voor de financiële verhouding (Rfv) hierover hebben geleid tot aanpassing van de aanvankelijke uitwerking. Deze uitwerking zou leiden tot een relatief grote verschuiving van middelen van "stad naar platteland". Hardenberg behoort tot de voordeelgemeenten.
Als gevolg van de genoemde aanpassing zal de nieuwe verdeling voor dit onderdeel in 2016 slechts gedeeltelijk (33%) worden ingevoerd. Het gevolg hiervan is dat Hardenberg nog steeds een voordeel heeft uit deze aanpassing, maar dat de impact er van aanmerkelijk kleiner is.
Wel is besloten tot aanvullend onderzoek. De verwerking van de uitkomsten van het aanvullende onderzoek wordt meegenomen in de meicirculaire 2016.

De integratie-uitkering Sociaal domein wordt verlaagd in verband met de Wet langdurige zorg. Daarnaast worden met ingang van 2016 de objectieve verdeelmodellen Wmo 2015 en jeugd toegepast.

In de paragraaf Algemene dekkingsmiddelen gaan wij in op de concrete omvang en ontwikkeling van deze belangrijke inkomstenbron voor Hardenberg.

Transitie Sociaal Domein

De gemeente heeft met ingang van 2015 nieuwe taken gekregen op het gebied van de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wet Maatschappelijke Ondersteuning. In de afgelopen periode bent u daarover op verschillende momenten door ons geïnformeerd.
Het gemeentelijk beleid is in het beleidsplan Sociaal Domein “Samen Doen!” vastgelegd.
Eind 2014 zijn gebiedsteams ingesteld en de eerste ervaringen van deze nieuwe vorm van samenwerken zijn bemoedigend. Onlangs hebben wij u via een afzonderlijk raadsvoorstel geïnformeerd over de beleidsmatige ontwikkelingen en de financiën rondom de transities.
Door een goede monitoring houden wij de vinger aan de pols en zoals afgesproken, rapporteren wij periodiek over de stand van zaken en de voortgang.

Tijdelijke opvang asielzoekers Heemserpoort

De gemeenteraad heeft eind september 2015 besloten over de vestiging van een tijdelijk opvangcentrum voor Asielzoekers op Heemserpoort. De verwachting is dat het centrum begin 2016 haar deuren opent en dat er dan 700 reguliere opvangplaatsen en 50 bufferplaatsen zijn voor de opvang van asielzoekers. Om een goede aansluiting te krijgen met de omgeving van het centrum, wordt een omwonendenoverleg opgezet en zal er een (gemeentebreed) leefbaarheidsonderzoek worden uitgevoerd.

GREX

De grondexploitatie heeft de afgelopen jaren veel aandacht gehad. In 2014 is het beoogde aantal grondverkopen, voor zowel woningbouw als bedrijventerreinen gerealiseerd. Ook over 2016 verwachten wij de geschatte verkopen te kunnen realiseren. Daarmee lijkt het dat we door het dieptepunt in de grondexploitatie te zijn en hopen wij dat het herstel van de economie zich de komende jaren zal doorzetten.

VPB

2016 is het eerste jaar, waarin gemeenten Vennootschapsbelasting gaan betalen. In 2015 is gestart met de inventarisatie van de activiteiten die VPB-plichtig zijn en in het najaar 2015 wordt de “fiscale” openingsbalans samengesteld. Eerste berekeningen wijzen in de richting van een structureel nadeel voor onze gemeente van € 160.000. Dit is het bedrag exclusief de gevolgen van de invoering VPB voor de resultaten uit de grondexploitatie.

Bezuinigingen

In 2013 heeft de raad het bezuinigingsplan “Tegen de Stroom in” vastgesteld. Dit bezuinigingsplan omvat de periode 2014-2017 en levert in totaal € 12,3 miljoen op. De uitvoering van dit plan ligt op schema.

In deze begroting hebben wij de bezuinigingen conform de jaarschijven van dit programma opgenomen. In feite hebben we een 3-tal bezuinigingen niet of niet geheel gerealiseerd. We weten dat er spanning staat op de realisering van deze 3 bezuinigingsmaatregelen. We zijn in overleg met diverse partijen om alternatieven voor deze bezuinigingen aan te dragen. Dit wel met als belangrijk kader, dat het te bezuinigen bedrag moet worden gerealiseerd.
In het vervolg van deze begroting komen wij hierop terug.

Provinciaal toezicht

De gemeente streeft naar een duurzaam financieel evenwicht. Structurele lasten moeten gedekt worden door structurele baten en het weerstandsvermogen moet voldoende zijn.
Dit zijn ook de belangrijkste voorwaarden, die de provinciaal toezichthouder stelt om in aanmerking te komen voor repressief toezicht. Daarnaast is de tijdige vaststelling van de jaarstukken en van de begroting voorwaarde. Tenslotte wordt in de (jaarlijkse) toezichtsbrief nog een aantal aanvullende criteria genoemd.
Naar onze mening voldoet de gemeente aan deze voorwaarden. Daar waar nodig vindt voorafgaand aan de vaststelling van de begroting ambtelijk overleg plaats, om een eventuele verduidelijking van de provinciale kaders te verkrijgen c.q. onduidelijkheden zoveel mogelijk uit de weg te ruimen.

Leeswijzer

Na de inleiding, komt in deze begroting de financiële positie van de gemeente aan de orde. Daarbij gaan wij in op de geactualiseerde begrotingsuitkomsten 2016-2019.
Ook wordt hier ingegaan op de ontwikkeling van de algemene reserve.

Aansluitend op dit financiële hoofdstuk is het zogenaamde programmaplan opgenomen. Het programmaplan is ingedeeld naar de in de meerjarenraming opgenomen indeling naar programma’s. Per programma is aangegeven wat de ambities binnen het programma zijn en vervolgens wordt ingegaan op een aantal speerpunten van beleid binnen het programma.
Bij deze informatie hebben 3-W-vragen centraal gestaan:

• Wat willen we bereiken (onze ambities)
• Wat gaan we daarvoor doen (de activiteiten)
• Wat gaat het kosten (de begroting)

In 2013 heeft u een nieuwe Toekomstvisie vastgesteld en als uitwerking hiervan in 2014 de nieuwe meerjarenraming. Daarbij is ook gekozen voor een andere programma-indeling. Een indeling die met ingang van de begroting 2015 in de planning- en control documenten wordt gehanteerd.
Deze keuze brengt met zich dat de indeling van de begroting 2016 afwijkt van de indeling die nog in (de jaarrekening) 2014 werd gehanteerd. Om toch een goede vergelijking tussen begroting 2016 en rekening 2014 mogelijk te maken, hebben wij de budgetten 2014 heringedeeld naar de nieuwe programma-indeling.

Aansluitend aan het programmaplan wordt nog een korte toelichting gegeven op de zogenaamde algemene dekkingsmiddelen, de post onvoorzien en de toevoegingen en onttrekkingen aan reserves.

Verder is een aantal verplichte paragrafen in deze begroting opgenomen. In deze paragrafen wordt ingegaan op zaken als het grondbeleid, het onderhoud van kapitaalgoederen en de risico's.
In aanvulling op de verplichte paragrafen is ook een nieuwe paragraaf opgenomen, waarin wordt ingegaan op de stand van zaken uitvoering bezuinigingen.

Afsluitend treft u diverse bijlagen aan:

De kerngegevens van de gemeente
Het EMU-saldo
Het (meerjarig) overzicht van reserves en voorzieningen
Het (meerjarig) overzicht van incidentele baten en lasten
Het (meerjarig) overzicht van de investeringen

De digitale begroting.

Naast deze “papieren” begroting, presenteren we u ook een Internetversie van de begroting. Deze versie is te benaderen via www.hardenberg.begroting.nl. Wij zijn zeer benieuwd naar de reactie van onze inwoners en uiteraard ook naar uw mening over deze digitale versie en zien uw opmerkingen en aanbevelingen met belangstelling tegemoet.

De 1e begrotingswijziging 2016

Bij de samenstelling van deze begroting is uitgegaan van de kennis en inzichten die er begin september 2015 zijn. Via de zogenaamde 1e begrotingswijziging 2016 zal nog een verdere actualisatie plaatsvinden. Onder andere wordt hierin het effect van de zogenaamde septembercirculaire verwerkt.

Tenslotte merken wij op dat in deze begroting wordt gewerkt met bedragen die veelal zijn afgerond op een veelvoud van duizend euro. Hierdoor kunnen afrondingsverschillen ontstaan. Wij vragen uw begrip hiervoor.

Burgemeester en wethouders van Hardenberg

secretaris, burgemeester,